AKTA ARCHIDIECEZJI GNIEŹNIEŃSKIEJ

    Zespół ten to protokoły wizytacji tej części archidiecezji gnieźnieńskiej, które po 1818 r. znalazły się w granicach diecezji kujawsko-kaliskiej. Z polecenia władz zaborczych przekazano z Gniezna do Włocławka protokoły wizytacji tych terenów, które znalazły się w zaborze rosyjskim, w tzw. Królestwie Polskim. Zespół tych ksiąg wizytacyjnych, który przechowywany jest w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, liczy 144 jednostki, różnego formatu i objętości.
    Druga część akt pochodzących z historycznej archidiecezji gnieźnieńskiej, to akta Konsystorza Generalnego Łowickiego i Konsystorza Foralnego Kaliskiego oraz akta kapituł kolegiackich z terenu tejże diecezji.
    Należy tu wspomnieć o przymusowym przekazaniu z Włocławka do Gniezna, Pelplina i Płocka niektórych materiałów, zwłaszcza ksiąg wizytacji, dotyczących tych terenów dawnej diecezji kujawsko-pomorskiej, które znalazły się po 1818 i 1821 r. w tych diecezjach. Na tej samej zasadzie diecezja kujawsko-kaliska otrzymała z Gniezna pokaźną ilość wizytacji, bo 144 woluminy. Historię wizytacji odbywanych przez arcybiskupów, czy przeprowadzanych z ich polecenia, obszernie przedstawił ks. S. Librowski, który też na łamach czasopisma „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” opublikował ich repertorium1. Zespół ten posiada sporządzony mikrofilm, którego kopia znajduje się także w Ośrodku Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych w Lublinie, z którego, za zgodą Archiwum Diecezjalnego we Włocławku, jako właściciela, nigdy zresztą jej nieodmawiającego, mogą korzystać zainteresowani. „Repertorium” tych ksiąg zostało opracowane przez księdza Stanisława Librowskiego, gdzie podano pełne tytuły ksiąg wizytacyjnych.
    Do powyższego zespołu włączono sześć ksiąg (jedna nr 147 jest w dwóch częściach) wizytacji dotyczących Kalisza i jedną dotyczącą Sieradza. Nadano im kolejną sygnaturę. Nie zostały one objęte repertorium opracowanym przez ks. Librowskiego.
    W archidiecezji gnieźnieńskiej, obok Konsystorza Generalnego w Gnieźnie, któremu podlegała cała archidiecezja, istniały także oficjałaty pomocnicze, okręgowe, zwane najczęściej foralnymi, a mianowicie: kaliski, wieluński, uniejowski, łęczycki, kurzelowski, kamieński, łowicki i łęgonicki2.
    Na pierwszym miejscu idą akta Konsystorza Kaliskiego. Nowy podział diecezji w Królestwie Polskim włączył Kalisz do diecezji kujawsko-kaliskiej, stąd teraz akta tego Konsystorza znajdują się we Włocławku3. Na terenie tej diecezji znalazły się także inne oficjałaty pomocnicze archidiecezji, gdzie zastano, nieraz szczątkowe, akta tych urzędów.
    W wykazie zachowano dawny układ ksiąg, często niezachowujący chronologii, ustalony zapewne przez poprzedniego archiwistę, który nadał im kolejny numer. Chociaż w niektórych księgach są widoczne stare sygnatury, ale ponieważ nie są one współbrzmiące z aktualnym układem, dlatego je pominięto. Może są to sygnatury nadane im jeszcze w Konsystorzu, czy później. Z pewnością nie zachowały się wszystkie księgi, ponieważ występują często poważne luki w latach. W niektórych wypadkach lata się pokrywają. Przy ewentualnym dokładnym opracowywaniu całego tego zespołu, należałoby podać imiona kolejnych oficjałów i innych urzędników. Z reguły wywodzili się oni spośród duchowieństwa kaliskiej Kapituły Kolegiackiej, ale niekiedy bywali oficjałami także prepozyci kościoła św. Mikołaja w Kaliszu, wywodzący się z kanoników regularnych laterańskich, do których ta świątynia i parafia należały. Oficjałowie innych Konsystorzy zazwyczaj pochodzili z miejscowych kapituł kolegiackich.
    Akta Konsystorza Generalnego w Łowiczu zawierają także materiały dotyczące przyszłego terytorium diecezji kujawsko-kaliskiej, a mianowicie tych dekanatów i parafii, które po 1815 r. znalazły się już w zaborze rosyjskim, oddzielone od swojej stolicy w Gnieźnie. Ponieważ było już wiadomym, że pierwszym biskupem diecezji, do której zostaną one włączone, zostanie Andrzej Wołłowicz, dlatego jego uczyniono ich administratorem. Ponieważ w tym czasie korzystał on z Konsystorza Łowickiego, ta okoliczność sprawiła, że część tych akt łowickich znalazła się najpierw w Kaliszu, a teraz we Włocławku. Ponadto w tym zespole znajduje się jeszcze 48 poszytów zawierających sprawy małżeńskie, sądzone przez oficjała łowickiego w początkach XIX w.
    Konsystorz foralny w Uniejowie funkcjonował w archidiakonacie uniejowskim, stąd jego przełożonymi byli najczęściej członkowie miejscowej kapituły kolegiackiej. Jednym z licznych konsystorzy pomocniczych w rozległej archidiecezji był także Konsystorz Foralny w Wieluniu, którego akta, aczkolwiek niekompletne, zachowały się w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku. Na niektórych księgach są dawne sygnatury, dlatego zachowano je w nawiasach. Podano numer księgi i lata. Ponieważ w niektórych księgach są zapisy z różnych lat, dlatego podawano dwie daty.


1 S. L i b r o w s k i, Repertorium akt wizytacji kanonicznych dawnej archidiecezji gnieźnieńskiej, Część 1: Akta przechowywane w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku. Z. 1: Sygnatury 1-20: Akta z lat 1602-1755, ABMK, t. 28: 1974, s. 40-219; t e n ż e, … Z. 2: Sygnatury 21-66: Akta z lat 1755-1766, ABMK, t. 29: 1974, s. 5-156; t e n ż e, … Z. 3: Sygnatury 67-89: Akta z lat 1775-1793, AMBK, t. 30: 1975, s. 5-131; t e n ż e, … Z. 4: Sygnatury 90-144: Akta z lat 1797-1815, ABMK, t. 31: 1975, s. 5-208.
2 I. S k i e r s k a, Konsystorz gnieźnieński w XV wieku, w: 1000 lat Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Gniezno 2000, s. 193-216. W cytowanej pozycji podano także inne prace tego zagadnienia tyczące.
3 T a ż, Oficjalat kaliski w XV wieku, „Rocznik Kaliski” t. 25: 1995, s. 106-109. Podano tam także imiona oficjałów kaliskich z tego czasu.