AKTA KONSYSTORZA GENERALNEGO WŁOCŁAWSKIEGO

    Akta te obejmują okres diecezji kujawsko-pomorskiej, to jest czas do 1818 r. Z początkowego okresu tej diecezji, także z okresu diecezji kruszwickiej, żadnych dokumentów nie posiadamy. Część dokumentacji tego okresu, zwanego diecezją kujawsko-pomorską, znajduje się wśród dokumentów samoistnych.
    Zasadniczo jednak czasokres tej fazy diecezji włocławskiej, gdy chodzi o nazewnictwo archiwalne, przypada na okres tzw. księgi wpisu1. Stąd zachowana dokumentacja to księgi należące do zespołu akt biskupów kujawsko-pomorskich, dzielące się na cztery serie:
        1) gospodarcze,
        2) akta działalności biskupów,
        3) wizytacje,
        4) księgi konsystorza Generalnego Włocławskiego.
    Na terenie diecezji kujawsko-pomorskiej działały jeszcze w różnych okresach inne urzędy konsystorskie, a mianowicie Konsystorz Generalny Włocławski dla dwóch archidiakonatów kujawskich diecezji, Konsystorz Generalny Gdański dla pomorskiej części diecezji2 i Konsystorz Foralny w Bydgoszczy, przeniesiony potem do Świecia. Ponadto w latach 1773-1793 urzędował także Konsystorz Generalny w Tczewie, utworzony pod presją rządu pruskiego dla tej części diecezji, która po pierwszym rozbiorze Polski znalazła się w Prusach. Niestety, poza księgami Konsystorza Generalnego Włocławskiego, nie ma w naszym archiwum ksiąg innych konsystorzy3.
    Podając kolejny numer księgi w poszczególnych seriach, w nawiasach podaje się często dawną numerację, częściowo opublikowaną przez księdza Stanisława Chodyńskiego w 25 tomie „Monumenta Historica Dioeceseos Wladislaviensis”.
    W diecezji kujawsko-pomorskiej, rozległej terytorialnie, zaistniała potrzeba stworzenia dwóch równorzędnych urzędów, zwanych „Konsystorzami Generalnymi”, z wikariuszem in spiritualibus i oficjałem na czele, które w imieniu biskupa ordynariusza sprawowały władzę administracyjną i sądowniczą w diecezji4 . Był to najpierw Konsystorz Generalny Włocławski5. Wprawdzie zachowane księgi tego Konsystorza rozpoczynają się od 1422 r., to jednak jest wiadomym, że co najmniej od 1401 r. były prowadzone6. Jednak, nawet poczynając od 1422 r., nie zachowały się w komplecie. Wykaz oficjałów i wikariuszy in spiritualibus, zatrudnionych w tym urzędzie, podał ks. S. Chodyński7.
    Drugim był Konsystorz Generalny Gdański8. Akt tego konsystorza też próżno szukać we Włocławku. Część z nich znajduje się obecnie w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie. Pewna część przez czas pewien znajdowała się we Włocławku, skąd w XIX w. została wypożyczana do Krakowa Bolesławowi Ulanowskiemu, który korzystał z nich w swoich pracach źródłoznawczych. W jakich okolicznościach zaginęły we Włocławku i czy w ogóle do Włocławka powróciły, odpowiedzieć trudno9.
    W pewnych okresach czasu funkcjonował Konsystorz Foralny w Bydgoszczy, będąc przeznaczonym dla dekanatu bydgoskiego i świeckiego. Oficjałami byli zazwyczaj proboszczowie z Bydgoszczy10. Instancją apelacyjną od wyroków tego urzędu był Konsystorz Generalny we Włocławku11. Księdzu S. Chodyńskiemu zawdzięczamy też zestawienie oficjałów i urzędników Konsystorza bydgoskiego12.
    Gdy w 1765 r. Bydgoszcz w następstwie zamiany za dekanat wolborski znalazła się w archidiecezji gnieźnieńskiej, oficjałat foralny został przeniesiony do Świecia13. Oficjałowie, tak w Bydgoszczy, jak i w Świeciu, prowadzili swoje osobne kancelarie i wytworzyli akta, chociaż mniej liczne jak oficjałowie generalni, ale te się nie zachowały14.
    Przez pewien czas funkcjonował także Konsystorz Generalny w Tczewie. Istniał stosunkowo niedługo, bo jedynie w okresie od pierwszego rozbioru Polski do drugiego. Utworzony został na wyraźne żądanie władz pruskich, które nie życzyły sobie, aby oficjał gdański, a Gdańsk jeszcze przy Polsce pozostał, sprawował jurysdykcję na terenie tej części archidiakonatu pomorskiego, który politycznie został włączony do państwa pruskiego15.
    Z tych urzędów w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku zachowała się jedynie seria akt Konsystorza Generalnego we Włocławku. Została ona zaliczona do zespołu akt biskupów kujawsko-pomorskich, ponieważ urząd oficjalski, nieważne jakiego stopnia, działał w zastępstwie i w imieniu biskupa. Seria tego zespołu obejmuje ogółem 75 jednostek. Są to źródła stosunkowo najmniej wykorzystane, a zawierające mnóstwo wiadomości z życia ówczesnego duchowieństwa i wiernych16.
    Układ tej serii pozostawiono taki, jaki został im nadany jeszcze przez ks. Stanisława Librowskiego. Niektóre uwagi przy poszczególnych księgach powtórzono za ks. Stanisławem Chodyńskim, który także pracował nad tymi aktami. Serię tę kończą pomoce kancelarii Konsystorza Generalnego Włocławskiego w postaci formularzy kancelaryjnych z poszczególnych lat. Lata niektórych ksiąg zachodzą na siebie. Nie jest to pomyłka. Nie wszystkie jeszcze otrzymały numery kart czy stron. Tylko przy niektórych księgach konsystorskich można było pokusić się o danie jakiejś nazwy. Większość stanowią zapisy wikariuszy in spiritualibus i oficjałów. W wielu jednak przypadkach były to relacje innych, niższych urzędników konsystorza. Tam gdzie to było możliwe, podano ilość stron, lub kart oraz imię i nazwisko oficjała.


     1 Archiwum Diecezjalne we Włocławku posiada dobre opracowanie poświęcone aktom działalności biskupów kujawsko-pomorskich, gdzie podano zasadnicze wiadomości o kancelariach biskupich tego okresu. Zob.: A. T o m-c z a k, Kancelaria biskupów włocławskich w okresie księgi wpisów (XV-XVIII w.), Toruń 1964.
     2 Dzieje Konsystorza Gdańskiego badał i wykaz oficjałów gdańskich podał: P. C z a p l e w s k i, Wykaz oficjałów gdańskich i pomorskich od 1467 –1824 r., „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. 19: 1912.
     3 Niektóre z tych ksiąg znajdują się w Archiwum Diecezji Pelplińskiej w Pelplinie.
     4 O ustroju tych urzędów zob.: S. S o t k i e w i c z, Konsystorz biskupi, w: Encyklopedia Kościelna Nowodworskiego, t. 11, Warszawa 1878, s. 136-137; zob. też o konsystorzach w diecezji kujawsko-pomorskiej: S. C h o d y ń s k i, Konsystorze w diecezji kujawsko-pomorskiej, Włocławek 1914; S. L i b r o w s k i, Wizytacje diecezji kujawskiej i pomorskiej, Lublin 1964, s. 62-65.
     5 O tym konsystorzu pisali: S. S o t k i e w i c z, Konsystorz biskupi, w: Encyklopedia Kościelna Nowodworskiego, t. 11, Warszawa 1878, s. 136-137; S. C h o d y ń s k i, Włocławska diecezja, w: tamże, t. 32, Płock 1913, s. 74-75; t e n ż e , Konsystorze w diecezji kujawsko-pomorskiej, Włocławek 1914.
     6 A. T o m c z a k, Kancelaria...,s. 28. W przypisie 47. podaje nawet, idąc za wiadomościami zawartymi w aktach bpa H. Rozrażewskiego, brakujące księgi.
     7 S. C h o d y ń s k i, Konsystorze..., s. 10-13.
     8 O oficjałach gdańskich i pomorskich pisał: P. C z a p l e w s k i. Wykaz oficjałów gdańskich i pomorskich od 1467-1824 r., „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. 19: 1912; zob. też: S. C h o d y ń s k i, Konsystorze..., s. 67nn. Ten autor używał zamiennie nazwy Konsystorz Gdański i Konsystorz Pomorski.
     9 A. T o m c z a k, Kancelaria…, s. 28, przypis 51. Autor przytacza to twierdzenie za A. L i e d t k e, Archiwa kościelne na Pomorzu, ich stan i potrzeby, ZTNT, XI, s. 127, gdzie autor podaje szereg wiadomości prawdopodobnych o losach tychże akt.
     10 S. C h o d y ń s k i, Konsystorze..., s. 106. Miał on na celu ułatwienie załatwiania spraw mniejszej wagi, bez konieczności udawania się do któregoś z oficjałów generalnych – we Włocławku czy Gdańsku.
     11 Tamże.
     12 Tamże, s.106-108.
     13 Tamże, s.108.
     14 S. L i b r o w s k i, Wstęp ogólny…, s. 65.
     15 S. C h o d y ń s k i, Konsystorze..., s. 83nn. Autor podaje wyjaśnienie okoliczności powstania i czas funkcjonowania tego Konsystorza.
     16 Gdyby chociaż spisać nagłówki spraw załatwianych, nie mówiąc o jakimś w miarę dokładnym repertorium, światło dzienne ujrzałoby mnóstwo wiadomości dotyczących wielu parafii, osób i innych spraw. /font>