DOBRA BISKUPÓW KUJAWSKO-POMORSKICH

    Akta te obejmują okres diecezji kujawsko-pomorskiej, to jest czas do 1818 r. Z początkowego okresu tej diecezji, także z okresu diecezji kruszwickiej, żadnych dokumentów nie posiadamy. Część dokumentacji tego okresu, zwanego diecezją kujawsko-pomorską, znajduje się wśród dokumentów samoistnych.
    Zasadniczo jednak czasokres tej fazy diecezji włocławskiej, gdy chodzi o nazewnictwo archiwalne, przypada na okres tzw. księgi wpisu1. Stąd zachowana dokumentacja to księgi należące do zespołu akt biskupów kujawsko-pomorskich, dzielące się na cztery serie:
        1) gospodarcze,
        2) akta działalności biskupów,
        3) wizytacje,
        4) księgi konsystorza Generalnego Włocławskiego.
    Na terenie diecezji kujawsko-pomorskiej działały jeszcze w różnych okresach inne urzędy konsystorskie, a mianowicie Konsystorz Generalny Włocławski dla dwóch archidiakonatów kujawskich diecezji, Konsystorz Generalny Gdański dla pomorskiej części diecezji2 i Konsystorz Foralny w Bydgoszczy, przeniesiony potem do Świecia. Ponadto w latach 1773-1793 urzędował także Konsystorz Generalny w Tczewie, utworzony pod presją rządu pruskiego dla tej części diecezji, która po pierwszym rozbiorze Polski znalazła się w Prusach. Niestety, poza księgami Konsystorza Generalnego Włocławskiego, nie ma w naszym archiwum ksiąg innych konsystorzy3.
    Podając kolejny numer księgi w poszczególnych seriach, w nawiasach podaje się często dawną numerację, częściowo opublikowaną przez księdza Stanisława Chodyńskiego w 25 tomie „Monumenta Historica Dioeceseos Wladislaviensis”.
    Niekiedy stawiane jest pytanie, dlaczego księgi gospodarcze wymieniane są na pierwszym miejscu, albo dlaczego w przeprowadzanych wówczas wizytacjach tyle uwagi zwracano na uposażenie parafii. Mniej dziwić się będziemy, gdy się zważy, że uposażenie, najczęściej w grunta, stanowiło wówczas podstawę egzystencji instytucji kościelnych. Ponadto w dobie szerzenia się protestantyzmu, gdy właściciele chcieli czuć się panami także i wyznawanej religii swoich poddanych, a niekiedy zajmowali świątynie parafialne i oddawali je predykantom innowierczym, dokumenty własności Kościoła były niezbędnym dowodem prawa do nich. Dlatego to w dobie szerzącego się protestantyzmu nakazywano odszukanie wszelkich przywilejów i fundacji dotyczących parafii, a nawet gromadzenie ich we Włocławku4.
    Materiałów dotyczących uposażenia biskupstwa włocławskiego jest ogółem 56 jednostek, zawierających inwentarze dóbr biskupich, ich lustracje oraz różnego rodzaju rachunki. Przy podawaniu tytułów poszczególnych pozycji pozostawiano nieraz oryginalny tytuł w języku łacińskim, innym razem używano nadanej polskiej nazwy. Przy kolejnej sygnaturze, nadanej jeszcze przez ks. S. Librowskiego, podaje się (tam gdzie ona jest) w nawiasie sygnaturę dawną, nadaną wcześniej przez księdza Stanisława Chodyńskiego.
    Kilka ostatnich ksiąg w tym zespole dotyczy już czasów diecezji kujawsko-kaliskiej, czyli dotyczą lat po 1818 r. Ponieważ od dawna tu się znajdowały, dlatego zdecydowano się je pozostawić na dawnym miejscu.
    Nie ma wątpliwości, że jest to zachowana tylko część materiałów, jakie niewątpliwie dawniej zostały wytworzone. Stąd nie ma co do niektórych posiadłości biskupich żadnych źródeł, albo też są bardzo szczątkowe.
    Przypomnieć tu także należy, że w dokumentach samoistnych jest wiele dotyczących uposażenia i spraw gospodarczych.


     1 Archiwum Diecezjalne we Włocławku posiada dobre opracowanie poświęcone aktom działalności biskupów kujawsko-pomorskich, gdzie podano zasadnicze wiadomości o kancelariach biskupich tego okresu. Zob.: A. T o m-c z a k, Kancelaria biskupów włocławskich w okresie księgi wpisów (XV-XVIII w.), Toruń 1964.
     2 Dzieje Konsystorza Gdańskiego badał i wykaz oficjałów gdańskich podał: P. C z a p l e w s k i, Wykaz oficjałów gdańskich i pomorskich od 1467 –1824 r., „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. 19: 1912.
     3 Niektóre z tych ksiąg znajdują się w Archiwum Diecezji Pelplińskiej w Pelplinie.
     4 Myśleli o tym tacy biskupi jak S. Karnkowski i H. Rozrażewski, obydwaj gorliwi w przeciwstawianiu się innowierstwu.