AKTA WIZYTACJI KANONICZNYCH DIECEZJI KUJAWSKO-POMORSKIEJ

    Akta te obejmują okres diecezji kujawsko-pomorskiej, to jest czas do 1818 r. Z początkowego okresu tej diecezji, także z okresu diecezji kruszwickiej, żadnych dokumentów nie posiadamy. Część dokumentacji tego okresu, zwanego diecezją kujawsko-pomorską, znajduje się wśród dokumentów samoistnych.
    Zasadniczo jednak czasokres tej fazy diecezji włocławskiej, gdy chodzi o nazewnictwo archiwalne, przypada na okres tzw. księgi wpisu1. Stąd zachowana dokumentacja to księgi należące do zespołu akt biskupów kujawsko-pomorskich, dzielące się na cztery serie:
    1) gospodarcze,
    2) akta działalności biskupów,
    3) wizytacje
    4) księgi konsystorza Generalnego Włocławskiego.
    Na terenie diecezji kujawsko-pomorskiej działały jeszcze w różnych okresach inne urzędy konsystorskie, a mianowicie Konsystorz Generalny Włocławski dla dwóch archidiakonatów kujawskich diecezji, Konsystorz Generalny Gdański dla pomorskiej części diecezji2 i Konsystorz Foralny w Bydgoszczy, przeniesiony potem do Świecia. Ponadto w latach 1773-1793 urzędował także Konsystorz Generalny w Tczewie, utworzony pod presją rządu pruskiego dla tej części diecezji, która po pierwszym rozbiorze Polski znalazła się w Prusach. Niestety, poza księgami Konsystorza Generalnego Włocławskiego, nie ma w naszym archiwum ksiąg innych konsystorzy3.
    Podając kolejny numer księgi w poszczególnych seriach, w nawiasach podaje się często dawną numerację, częściowo opublikowaną przez księdza Stanisława Chodyńskiego w 25 tomie „Monumenta Historica Dioeceseos Wladislaviensis”.
    Akta wizytacji kanonicznych diecezji kujawsko-pomorskiej to protokoły wizytacji kanonicznych, przeprowadzanych przez samych biskupów, czy też przez mianowanych przez nich wizytatorów generalnych oraz protokoły wizytacji dziekańskich. Ogółem jest 85 ksiąg różnego formatu i wielkości4 . Dwie ostatnie księgi zawierają akta kongregacji dekanalnych, od dawna do tej serii akt wizytacji zaliczonych.
    Widać z powyższego, że zachowała się tylko niewielka część ksiąg protokółów wizytacji. Wizytacje zapewne były prowadzone zawsze, od początku powstania diecezji5 . Pewnie niezbyt dbano o dawne lustracje parafii, gdy co roku pojawiały się nowe. To, obok zmiennych kolei losów archiwum, decydowało o zaginięciu większej liczby ksiąg wizytacyjnych.
    Ponadto znaczna część ksiąg wizytacyjnych, z polecenia władz zaborczych, została wydana do archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji chełmińskiej z siedzibą w Pelplinie – tych mianowicie, które dotyczyły terenów dawnej diecezji kujawskiej i pomorskiej, teraz włączonych do wspomnianych diecezji. Ks. Witold Kujawski przygotował repertoria ksiąg wizytacji biskupów włocławskich, jakie znajdują się w Gnieźnie6 oraz tych, które są przechowywane w Pelplinie7.
    Księgi znajdujące się we Włocławku, pozostawione w układzie sporządzonym jeszcze przez księdza S. Librowskiego, posiadają opracowane repertoria8, co umożliwia dokładniejsze poznanie tej serii akt biskupich i łatwiejsze z nich korzystanie. Dla wygody podajemy w wykazie jedynie skrócone tytuły i sygnatury: przy cytowaniu należy skorzystać albo z podanych pełnych tytułów w „repertoriach”, albo z samej księgi.
    Ogółem powinno być 66 jednostek. Brakuje trzech ksiąg. Dawniej księgą pierwszą w tej serii akt biskupich były „Arendy z XVI w. różnych kluczy włocławskich”, przeważnie z czasów bpa Hieronima Rozrażewskiego. Księga ta od dłuższego czasu nie znajduje się w Archiwum. Co się z nią stało, powiedzieć trudno. Stąd szereg ksiąg zaczyna się od numeru 2. Nie ma też ksiąg 11 i 129.


     1 Archiwum Diecezjalne we Włocławku posiada dobre opracowanie poświęcone aktom działalności biskupów kujawsko-pomorskich, gdzie podano zasadnicze wiadomości o kancelariach biskupich tego okresu. Zob.: A. T o m-c z a k, Kancelaria biskupów włocławskich w okresie księgi wpisów (XV-XVIII w.), Toruń 1964.
     2 Dzieje Konsystorza Gdańskiego badał i wykaz oficjałów gdańskich podał: P. C z a p l e w s k i, Wykaz oficjałów gdańskich i pomorskich od 1467 –1824 r., „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. 19: 1912.
     3 Niektóre z tych ksiąg znajdują się w Archiwum Diecezji Pelplińskiej w Pelplinie.
     4 Księgi wizytacji posiadają opracowane repertorium, publikowane systematycznie na łamach półrocznika „ABMK”. Zob.: W. K u j a w s k i, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku. Część 1. Wizytacje XVI i XVII wieku, ABMK, t. 68: 1997, s. 27-161; t e n- ż e, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku. Część 2: Wizytacje XVIII wieku, zeszyt 1: Wizytacje pierwszej połowy XVIII wieku, ABMK t. 71: 1999, s. 141-252; t e n ż e, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku. Część 2: Wizytacje XVIII wieku, Zeszyt 3: Wizytacje drugiej polowy XVIII wieku, ABMK, t. 73: 2000, s. 277-397. Dalszą cześć oddano do redakcji „ABMK”.
     5 Tak sprawę tę pojmuje ks. Stanisław Librowski w swojej pracy poświęconej temu zagadnieniu. Zob.: S. L i b r o- w s k i, Wizytacje diecezji włocławskiej. Cz. 1. Wizytacje diecezji kujawskiej i pomorskiej. T. 1: Opracowanie archiwalno-żródłoznawcze. Z. 1: Wstęp ogólny, ABMK, t. 8: 1964, s. 5-186; t e n ż e, Wizytacje diecezji włocławskiej i pomorskiej. T. 1: Opracowanie archiwalno-żródłoznawcze. Z. 2: Wizytacje w latach 1123-1421, ABMK, t. 10: 1965, s. 33-206.
     6 W. K u j a w s k i, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej przechowywanych w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie (część pierwsza), ABMK, t, 77: 2002, s. 149-267.
     7 Część opracowana znajduje się w wydruku komputerowym u autora i będzie niebawem opublikowana, najprawdopodobniej w ABMK.
     8 Księgi od 2 do 13 są opracowane w: W. K u j a w s k i, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, Cz. 1: Wizytacje XVI i XVII wieku, ABMK, t. 68: 1997, s. 27-161; księgi 14-20 zob.: W. K u j a w s k i, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, Cz. 2: Wizytacje XVIII wieku, Z. 1: Wizytacje pierwszej połowy XVIII wieku, ABMK, t.71: 1999, s. 141-252; księgi 36-43 zob.: W. K u j a w s k i, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, Cz. 2: Wizytacje XVIII wieku, Z. 3: Wizytacje drugiej połowy XVII wieku, ABMK, t. 73: 2000, s. 277-397; Księgi 21-35 zob.: W. K u j a w s k i, Repertorium ksiąg wizytacyjnych diecezji kujawsko-pomorskiej, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, Cz. 2: Wizytacje XVIII wieku, Z. 2, Wizytacje drugiej połowy XVIII wieku, ABMK, t. 76: 2001, s. 101-228. Repertoria pozostałych ksiąg, złożone w redakcji „ABMK”, czekają na druk. W Archiwum do dyspozycji jest wydruk komputerowy.
     9 Nie znaleziono ich także w materiałach znajdujących się u ks. S. Librowskiego.